De wereld als canvas

Ik loop door de stad op een grauwe ochtend; de grijstinten van beton en staal voelen zwaar en monotonie dringt zich op. Mensen haasten zich langs elkaar, de lucht weerspiegelt de toon van de stoep. En dan, onverwacht, buigt de straat af. Voor me staat een wand in warm terracotta die contrasteert met een geel bankelement; strategisch geplaatste bloembakken voegen kleur en levendigheid toe aan de ruimte, terwijl een bescheiden kunstwerk als oriëntatiepunt fungeert. Het is alsof iemand de zon van Spanje heeft meegenomen naar deze grauwe hoek van de stad. Gesprekken worden spontaner, glimlachen verschijnen gemakkelijker, en de stad voelt plotseling levendiger. Kleur verandert meer dan wat we zien; het verandert hoe we zijn. En ergens in die spontane vrolijkheid ontstaat iets wat planners “placemaking” noemen, maar wat in wezen veel eenvoudiger is: een gevoel van samen.

Kleur is geen versiering, het is een taal. Een manier waarop de stad met haar bewoners praat: “Je hoort hier.” Of roept: “Kijk, hier gebeurt iets!” In elke tint schuilt de mogelijkheid om afstand te verkleinen, identiteit te versterken en zelfs de stad zachter te maken. Want wanneer we kleur toevoegen, voegen we menselijkheid toe. En dat is misschien wel de mooiste vorm van stedelijke vernieuwing: niet hoger, sneller of strakker, maar warmer, opener en levender; één penseelstreek tegelijk.

De identiteit van een stad ontstaat niet alleen uit markante gebouwen, groen en ontmoetingsplekken, maar ook uit de kracht van haar visuele omgeving. Kleur heeft een sterke invloed op de beleving van stedelijke ruimte. Denk aan 1. La Boca in Buenos Aires, 2. Willemstad, 3. Nyhavn in Kopenhagen, 4. Chefchaouen in Marokko, 5. Jodhpur in India, 6. George Town in Maleisië of 7. Valparaiso in Chili, 8 Regenboogbuurt Almere 9. Markthal Rotterdam en 10. Havenkwartier Deventer.

De veelzijdigheid van kleur

De kracht van kleur schuilt in zijn subtiliteit:

  • Het is belangrijk voor plekken waar geschiedenis en identiteit samenkomen; kleur vormt hier een herkenningsteken.
  • Kleur wordt gebruikt in placemaking om identiteit, trots en levendigheid terug te brengen én als tegenwicht voor verloedering, leegstand of sociaal verval.
  • Kleuren kunnen worden gebruikt om de opname van hitte te verminderen en het urban heat island-effect tegen te gaan. Specifiek met dit doel voor ogen kan kleurgebruik zelfs worden afgestemd op de biodiverse beplanting die wordt toegepast in een project.

“Stedelijk kleurgebruik speelt een cruciale rol bij de beeldvorming van steden en hun omliggende gebied.”

Kleur: imagobepaler bij uitstek

Meer dan 83% van de informatie die mensen dagelijks ontvangen, bereikt hen via hun ogen. Op een zwaarbewolkte dag of oud industrieterrein valt het op hoe kleur van invloed is op de gemoedstoestand. Dat zie je ook terug in mediterrane stedelijke gebieden waar voor gevels grenzend aan openbare ruimte juist meer donkerrood, warm geel en pasteltinten worden gebruikt. Opvallend is dat, hoewel mediterrane steden ook veel grijze gevels en stadsdelen hebben, er daar toch minder sociale interactie en ontmoetingen plaatsvinden. Van alle factoren die visuele informatie beïnvloeden, neemt kleur het grootste aandeel in, gevolgd door vorm en dan structuur (oppervlakte eigenschappen of textuur). Stedelijk kleurgebruik speelt daardoor een cruciale rol bij het vormgeven van het imago van de stad en het beïnvloeden van hoe mensen de stad ervaren.

Beroemd geograaf Yi-Fu-Tuan heeft uitvoerig aangetoond dat beleving van een plek plaatsvindt binnen deze volgordelijke rationale: eerst een sensatie, dan een perceptie en als laatst een conceptie (bevatting). Hierin leidt de zintuigelijke sensatie tot beeldvorming en daarmee de identiteit van een plek. Kleurgebruik is direct van invloed op het gevoel van een plek door de perceptie van grootte, gevoel en emotionele atmosfeer te beïnvloeden. Dit benadrukt het belang van de rol die kleur speelt (en kan spelen) in hoe mensen ruimte ervaren. Inzicht in de nuances van kleurpatronen kan bovendien helpen de uniciteit en identiteit van een stad zichtbaar te maken.

De kracht van kleur uiteengezet

“Hoe verandert een stad wanneer kleur niet langer decoratie is, maar een drager van identiteit, beleving en verbondenheid?”

Stedelijke identiteit

De laatste jaren zijn er artikelen in binnen- en buitenland verschenen over stadsbewoners en -bezoekers die de openbare ruimte en publieksgebouwen te grijs vinden. Grijs is een ‘veilige’ keuze, onderhoudsarm en wordt vaak bestempeld als tijdloos. Bijkomend voordeel van de kleur grijs is dat onvolkomenheden en ontwerpfouten enigszins gemaskeerd worden. Echter leveren grijze oppervlakten emotioneel ontheemde leefomgevingen op. Dit komt mensen zich lastig kunnen identificeren met kleurloze omgevingen. Eigenaarschap en buurttrots nemen af wanneer fysieke omgevingen geen emotionele verbinding met bewoners stimuleren. Dit kan op termijn bijdragen aan verloedering en een verhoogd risico op criminaliteit. Hoewel je deze effecten niet enkel kunt toeschrijven aan kleurgebruik, heeft doordacht kleur- en materiaalgebruik wel degelijk een positief effect op de kwaliteit van leven en identiteit van een plek.

Om de identiteit van een plek in de stad te versterken met kleur, kan rekening worden gehouden met een aantal factoren die van invloed zijn op hoe kleur wordt waargenomen (figuur 1).

Factoren Effect op kleurwaarneming en identiteit van een plek
Culturele achtergrond Mensen uit verschillende culturele achtergronden kunnen kleuren anders interpreteren, wat leidt tot diverse betekenissen en associaties
Gemeenschapsbetrokkenheid Actieve deelname aan lokale evenementen of organisaties kan de persoonlijke betekenis van bepaalde kleuren versterken
Geschiedenis van de kleur Kleuren die historisch verbonden zijn met een bepaalde gebeurtenis of periode kunnen nostalgische of emotionele reacties oproepen
Visuele aantrekkingskracht Kleuren die visueel aantrekkelijk zijn, kunnen de perceptie van een plek verbeteren en bijdragen aan een positieve identiteit

Figuur 1. Kleur en identiteit

Placemaking

Kleur is een krachtig middel dat wordt gebruikt tegen verloedering in placemaking: Het levert een grote bijdrage aan het creëren van sfeer en beleving. Dit kan strategisch zowel in een voorbereidende fase als in een revitaliseringsopgave. In een voorbereidende fase om een ontwikkeling aan te kondigen en stimuleren, en in een revitalisatie als instrument om nieuwe energie, identiteit en trots in een buurt te brengen, waardoor bewoners zich weer verbonden voelen met hun omgeving.

Kleur is in staat om…

  • Een ruimte warm of fris, rustig of prikkelend te maken;
  • Een onderscheidende identiteit te geven aan een gebied, wat bijdraagt aan een gevoel van verbondenheid;
  • Publiek aan te trekken en reuring te veroorzaken, waardoor mensen geïnteresseerd raken (kortom: citymarketing);
  • De perceptie van een fysieke ruimte te beïnvloeden. Het kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat objecten zwaarder of lichter lijken, dat ze optisch naar voren komen of zich juist terugtrekken;
  • Te beïnvloeden hoe we interieurs ervaren: ze kunnen warmer of koeler, rustiger of dynamischer lijken;
  • Onze auditieve beleving te sturen: heldere, lichte tinten zoals geel of lichtblauw worden vaak geassocieerd met een zachter, lichter geluid, terwijl donkere en verzadigde kleuren zoals rood of zwart de indruk kunnen wekken van zwaardere, luidere klanken. Dit komt doordat ons brein zintuiglijke prikkels niet strikt gescheiden verwerkt, maar door middel van synesthesie-achtige verbanden visuele en auditieve indrukken met elkaar verweeft.

In het kader van placemaking kunnen gevels en openbare ruimte ook gebruikt worden om een kunstwerk (muurschildering) te maken. Hierbij kan er worden gewerkt met de geschiedenis van een plek, een verhaal van bewoners of een ander creatief idee dat tijdens een participatieproces naar voren komt. Een schildering waarbij bewoners worden betrokken creëert niet alleen visuele herkenning, maar versterkt ook het gevoel van medezeggenschap en eigenaarschap in de buurt. Het resultaat is een ruimtelijke ervaring waarin mensen zich persoonlijk verbonden voelen met hun leefomgeving, wat de sociale cohesie kan bevorderen. Kleurinterventies (eventueel in de vorm van een kunstwerk) kan dus verschillende uitwerkingen hebben. In figuur 2 zijn verschillende mechanismen uiteengezet die de doelstellingen beschrijven van het toepassen van kleur in een gebied. Deze mechanismen tonen hoe kleurinterventies kunnen bijdragen aan de beleving en kwaliteit van een stedelijke omgeving. In feite vormen zij ook belangrijke onderdelen van de kwaliteit van leven en het welzijn van bewoners.

Mechanisme Interventies Effect
Esthetische herwaardering Kleurrijke gevels, muurschilderingen of straatobjecten breken de eentonigheid van grijs beton en brengen levendigheid Aantrekkelijker straatbeeld, vermindering van negatieve percepties. Aantrekkingskracht, herinvestering
Symbolisch Eigenaarschap Wanneer bewoners meedenken of meeschilderen, ontstaat collectieve trots en verantwoordelijkheid Minder vandalisme, meer onderhoud. Participeren en eigenaarschap
Sociaal-culturele identiteit Kleurgebruik kan lokale cultuur, geschiedenis of verhalen zichtbaar maken Herwaardering van wijkidentiteit. Verbondenheid en trots.
Veiligheidsperceptie Felle of warme kleuren verhogen lichtheid en zichtbaarheid, waardoor plekken veiliger lijken. Meer gebruik, minder verloedering door aanwezigheid.
Emotionele Beleving Kleuren beïnvloeden stemming: warme tinten zoals (geel en rood) stimuleren activiteit; koele tinten zoals (blauw en groen) rust Gebalanceerde, uitnodigende sfeer. Levendig. Emotioneel verbonden.

Figuur 2. Mechanismen van kleurinterventies

Deze mechanismen kunnen dus worden gebruikt om kleur doelgericht in te zetten bij het versterken van stedelijke plekken, afhankelijk van het gewenste effect. Een aantal inspirerende voorbeelden laat zien hoe deze mechanismen in de praktijk tot uiting komen.

Mechanismen van kleurinterventies in projecten

“Kleurinterventies komen op diverse manieren tot uiting.”

Het (1) Favela Painting-project in Rio de Janeiro (Brazilië) toont bijvoorbeeld hoe het schilderen van circa 7.000 m² aan gevels (verdeeld over 34 gebouwen) kan leiden tot esthetische herwaardering en symbolisch eigenaarschap. Het resultaat zijn grootschalige muurschilderingen, kleurrijke gevels en straatkunst met geometrische en figuratieve patronen, die samen een krachtig nieuw stadsbeeld vormen.

Door bewoners actief te betrekken bij het ontwerpproces en de uitvoering, ontstaat een sterk gevoel van trots en verantwoordelijkheid; een vorm van symbolisch eigenaarschap. Tegelijkertijd verandert het visuele aanzien van de wijk: wat eerder werd gezien als verwaarloosd en gestigmatiseerd, krijgt een nieuwe, positieve uitstraling en identiteit. Daarmee illustreert het project hoe kleurinterventies niet alleen de fysieke omgeving verlevendigen, maar ook sociale cohesie en zelfbeeld kunnen versterken.

In Madrid werd met het project (2) Puente de Colores een sombere onderdoorgang getransformeerd tot een levendige, kleurrijke publieke ruimte, waarmee zowel de veiligheidsperceptie als de emotionele beleving van de plek werd versterkt. Onderdoorgangen onder autowegen worden vaak ervaren als kil, onveilig en onaantrekkelijk. Het zijn plekken waar men zich niet op zijn gemak voelt en zelden wil verblijven. Door de toepassing van kleur, licht en kunst veranderde deze negatieve beleving in een uitnodigende sfeer die ontmoeting en gebruik juist stimuleert. Er heeft een duidelijke omschakeling van “doorloopplek” naar “plek om te verblijven/beleven” plaatsgevonden.

In (3) Bogotá (Colombia) hebben kleurinterventies in de openbare ruimte geleid tot minder vandalisme en meer lokale bedrijvigheid, een krachtig voorbeeld van hoe symbolisch eigenaarschap en sociaal-culturele identiteit sociale en economische vitaliteit kunnen versterken. Het (4) Grey to Green-project in verschillende Europese steden laat zien hoe kleur in vegetatiekeuze (plantkeuze en looproutes), in combinatie met kleurrijke sculpturen, kunnen bijdragen aan esthetische herwaardering en symbolisch eigenaarschap, doordat bewoners actief worden betrokken bij de transformatie van verwaarloosde plekken tot aantrekkelijke, levendige omgevingen.

Ook in Italië speelt kleur een belangrijke rol: bij (5) GreenGraffiti worden in samenwerking met scholen en buurtbewoners kleurrijke patronen aangebracht op asfalt en pleinmeubilair, wat de emotionele beleving en participatie versterkt. In (6) Vigo (Galicië, Spanje) worden via community-art grote muurschilderingen gerealiseerd die lokale verhalen en cultuur verbeelden, waardoor de sociaal-culturele identiteit van de stad wordt benadrukt en tegelijkertijd een historische wandelroute ontstaat die aantrekkelijk is voor zowel toeristen als inwoners. Tot slot heeft The Color Project (7) in Tirana (Albanië) bijgedragen aan een hernieuwd gevoel van trots en eigenaarschap onder bewoners, wat leidde tot meer zorg en betrokkenheid bij de directe leefomgeving. In het kader van dit project werden verwaarloosde gevels in felle kleuren geschilderd, grijze woonblokken kregen geometrische patronen en accenten in oranje, blauw en groen, en publieke ruimtes werden heringericht met nieuw straatmeubilair en verbeterde verlichting. Deze ingrepen gaven de stad niet alleen een herkenbare identiteit, maar stimuleerden ook bewoners om hun omgeving zelf te onderhouden en te verfraaien.

In het volgende artikel in deze reeks gaan we dieper in op hoe kleurgebruik plaats krijgt in een ontwikkeling in Nederland, welke instrumenten er zijn om hier beslissingen over te maken, welke financiële modellen bestaan om kleurgebruik concreet te maken in projecten, en presenteren we een overzicht met maatregelen die ontwerpbureau’s, projectontwikkelaars, gemeenten en andere experts in de stedelijke ontwikkeling kunnen inzetten om de kracht van kleur te benutten.

Bent je benieuwd wat doordacht kleurgebruik kan betekenen voor je gebied of project, dan verkennen wij bij To Interface graag samen de mogelijkheden. Neem vrijblijvend contact op met Julian Loef of Annemarij Bergervoet.